Con gái,
Trong lúc chuẩn bị slides cho bài nói chuyện về chủ đề ‘Sự Chú Ý, Thiền Định, và Thị trường Tài chánh’, Ba có nghĩ ra được nhiều điều hay khi chiêm nghiệm về chuyện tập của mình. Ba chủ yếu tập trung vào sự chú ý và việc nhập định, còn chuyện tài chánh tài tà[1] thì không cần thiết ở đây.
I. Định nghĩa về Sự Chú Ý (Attention)
"Attention is the taking possession by the mind, in clear and vivid form, of one out of what may seem several simultaneously possible objects or trains of thought. …It implies withdrawal from some things in order to deal effectively with others.”
Câu trên là định nghĩa về sự chú ý bởi William James[2], một triết gia, nhà tâm lý học người Mỹ, đưa ra trong cuốn ‘Định luật Tâm lý’ năm 1980. Dựa theo định nghĩa trên, mình có thể hiểu rằng sự chú ý là nguồn năng lượng có giới hạn. Và vì vậy, mình nên sử dụng nguồn năng lượng này một cách thông minh nhất có thể. Không nên lãng phí nó. Nếu suy cho sát với nội dung trên một tí, mình thấy rằng sự chú ý có một số đặc tính sau đây:
- Số lượng. Đây là số lượng đối tượng mà sự chú ý hướng vào. Càng nhiều đối tượng để chú ý một lúc thì sự chú ý càng phân tán (divided), nên chất lượng tập trung sẽ giảm.
- Chất lượng. Sự chú ý càng cao thì độ tập trung càng mạnh dẫn đến đối tượng được chú ý sẽ trở nên rõ ràng hơn, trong sáng hơn.
- Hiệu quả. Khi sự chú ý càng tốt thì hiệu quả gặt hái được từ nó càng cao. Tuy nhiên, hiệu quả này đôi khi là tự phát hoặc sinh ra từ toan tính ban đầu.
Các nhà tâm lý học chia sự chú ý thành nhiều loại: chú ý có lựa chọn (selective), tập trung (focused), phân tán (divided), thụ động (passive, involuntary), chủ động (active, voluntary), trực diện (overt), gián tiếp (covert), v.v. Trong bài này Ba chỉ tập trung vào loại chú ý có ảnh hưởng trực tiếp đến việc tập thiền của mình: sự chú ý chủ động và có mục đích rõ ràng.[3]
Nếu quy ước rằng sự chú ý có cấp độ từ 0 (chả chú ý gì, hoặc nằm ngoài sự chú ý của nhận thức) đến 100%, thì khi nào mình có thể nói mình đang tập trung chú ý ở cấp độ nào?[4] Chẳng hạn, khi mình chăm chăm nhìn vào một chai nước ngọt (không có bất kỳ suy nghĩ nào khác) thì mình gọi đó là chú ý 100%? Đúng mà cũng không đúng. Đúng vì cái mình nhìn là tổng thể chai nước ngọt. Trong điều kiện này thì cái chai nước ngọt là đối tượng (object). Nhưng cũng nên biết rằng chai nước ngọt có nhiều yếu tố (attribute) khác nữa: màu nước ngọt, vỏ chai, hoa văn trên vỏ, chữ, nắp chai, v.v. Thế thì trong điều kiện này thì sự chú ý của mình bị phân tán cho nhiều đối tượng cùng một lúc. Biết được vậy, mình lại hướng cái chú ý vào một yếu tố trên chai, vd. cái nắp chai. 100% chưa? Vẫn chưa vì cái nắp có cái màu, cái chữ, và hình dáng của nó. Nếu tiếp tục xoáy nhỏ hơn, nhỏ hơn nữa thì sự chú ý sẽ đi tới đâu? Dựa trên kinh nghiệm của bản thân, Ba thấy rằng nó sẽ như mũi tên hướng vào một điểm nhỏ và giữ cái tâm đứng yên đó. Ba vẫn chưa biết nó sẽ dẫn tới đâu và đâu là điểm tới hạn (bùng nổ). Cho nên, khi nói về cường độ của sự chú ý thì cũng nên biết được đối tượng tham chiếu là gì.
II. Tác dụng của Sự Chú Ý
Sự chú ý là một cơ chế (mechanism) để thu thập và xử lý thông tin trước khi đưa ra một hành động phản ứng. Nếu áp dụng cơ chế này vào việc xác định thế giới quan của mình thì có thể diễn đạt nó theo một mô hình[5] dưới đây:
One’s view = A*Truth + (1 – A)*worldview
Trong đó:
+ One’s view là quan điểm, nhận định của mình về một sự việc nào đó.
+ Truth (chữ T hoa) thể hiện cái Chân Lý của sự việc đang xem xét. Trong trường hợp này, Chân Lý này là Chánh Kiến[6], hoặc thấp hơn tí là giá trị đúng đắn nhất về sự việc.
+ worldview (hoặc crowd view) là thái độ, quan điểm, niềm tin, hay triết lý của xã hội (đám đông, nhóm) về sự việc đó. Nó cũng bao gồm những quan điểm cá nhân đã có từ trước, hoặc chịu ảnh hưởng bởi thói quen, nghiệp quả của mình.
+ A là sự chú ý, dao động từ 0 đến 100%.
Đứng trước một sự việc gì đó mà mình cần đưa ra qua điểm của mình. Mình có thể dựa vào worldview để làm chuyện đó hoặc hướng sự chú ý vào việc tìm tòi cái bản chất thật của sự việc trước khi đưa ra quyết định phản ứng. Như vậy thì nó sẽ ‘đúng’ hơn. Đây là sự chú ý chủ động với mục đích tìm hiểu sự thật. Nếu như đây là thái độ sống thiện, hướng thượng của mình thì phương trình trên sẽ thay đổi một chút:
One’s wisdom = A*Wisdom + (1 – A)*crowd_wisdom
Trí tuệ, sự sáng suốt của mình tùy thuộc vào việc mình đặt sự chú ý vào đâu: đám đông hay Huệ (trong Giới – Định – Huệ).
Ngược lại, nếu mình mang một thái độ sống tiêu cực, sự chú ý có mục đích bất thiện thì phương trình lại thay đổi thành:
One’s delusion = A*Falsification + (1 – A)*crowd_delusion
Nếu chỉ sống ảo tưởng, lè phè thì những giá trị ảo đó tùy thuộc vào đám đông xung quanh mình. Tệ hơn nữa là khi trong cái ảo tưởng có mang mục đích bất thiện thì sự sai lầm có thể còn vượt qua cả cái giá trị tệ hại của đám đông. Lừa dối, giả mạo, xuyên tạc, bóp méo sự thật, v.v. Thái độ sống này không thể mang đến an bình trong tâm hồn chứ đừng nói đến chuyện giải thoát được.
Tại sao lại có sự
thay đổi trong các biến của phương trình?[7]
Vì sự thay đổi phù hợp với Định luật Tương Ưng
trong việc tu thiền. Ngưu
tầm ngưu, mã tầm mã mà![8]
Tâm mình thế nào thì mình lôi kéo cảnh giới đó đến. Cảnh giới ở đây có cả nghĩa
đen lẫn nghĩa bóng, ý là nếu tâm thiện, lành thì thường sẽ gặp và chơi với người
hiền và biết đâu cũng được những chư thiên theo dõi hộ trì 😊. Còn tâm bất thiện thì lại chơi
hợp với nhiều người xấu, giao lưu với những người dữ, lưu manh và biết đâu ma
quỷ cũng thích mà theo hộ trì ☹.
Hết phần 1/5
Ghi chú:
[1] Tài chánh Hành vi (Behavioural Finance) trong mấy năm gần đây thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong lãnh vực kinh tế tài chánh. Có nhiều bài nghiên cứu về việc nhà đầu tư (investor) phản ứng thế nào khi gặp một kích thích, sự việc (event) nào đó. Các nghiên cứu suy luận một cách gián tiếp rằng những kích thích này sẽ ảnh hưởng đến sự chú ý của investors và làm thay đổi quyết định tài chánh của họ. Chẳng hạn, khi thay đổi màu hiển thị giá chứng khoán thì ảnh hưởng đến quyết định mua và bán cổ phiếu như thế nào (xem Frydman and Wang, (JF, 2019) - The impact of salience on investor behavior: Evidence from a natural experiment).
[2] https://en.wikipedia.org/wiki/William_James; https://en.wikipedia.org/wiki/The_Principles_of_Psychology
[3] Xem Fingelkurts and Fingelkurts (ONJ, 2008) - Brain-mind operational architectonics imaging_Technical and methodological aspects; và Fingelkurts et al (PLR, 2010) - Natural world physical, brain operational, and mind phenomenal space–time để biết cách thức các neuron kết hợp với nhau thế nào trong bộ não để tạo ra hình ảnh trong tưởng tượng.
[4] Xem Bakker and Niemantsverdriet (IJD,2019) - The interaction-attention continuum_Considering various levels of human attention in interaction design. Hình 1 có vẽ biểu đồ của sự chú ý.
[5] Mô hình này là một dạng tĩnh (static) ở tại thời điểm t nào đó thôi. Dù vậy, Ba cũng sẽ diễn giải nó theo một dạng động (dynamic). Hơn nữa, nếu con hỏi tại sao là ‘+’ (cộng) mà không phải là ‘x’ (nhân), hay dạng số mũ (Truth)A(worldview)1-A thì chịu. Để cho các nhà toán học tâm lý làm công việc này! Thực ra họ làm nhiều lắm rồi đó chứ nhưng có giải quyết được vấn đề mấu chốt của con người đâu 😊.
[6] Nhớ lại trong Bát Chánh Đạo (Noble Eightfold Path): Chánh Kiến (Right View), Chánh Tư Duy (Right Perception), Chánh Ngữ (Right Speech), Chánh Nghiệp (Right Action), Chánh Mạng (Right Livelihood), Chánh Tinh Tấn (Right Effort), Chánh Niệm (Right Mindfulness), và Chánh Định (Right Concentration). Bốn Chân Đế (Four Noble Truths): Khổ Đế (Truth of Suffering), Tập Đế (Truth of the Origin of Suffering), Diệt Đế (Truth of the Cessation of Suffering), và Đạo Đế (Truth of the Path Leading to Cessation of Suffering).
[7] Có thể linh động thay đổi phương trình tùy trường hợp.
One’s wellbeing = A*Wellbeing + (1 – A)*crowd_wellbeing. Wellbeing (chữ W hoa) có nghĩa Không Tham, Không Sân, và Không Si.
One’s tranquillity = A*Santi + (1 – A)*crowd_tranquillity. Santi là yếu tố Tịch Tịnh. Tranquillity chỉ độ thanh tịnh của cái tâm (thấp có nghĩa là tâm còn ồn ào, cao tức là tâm an hơn rồi).
One’s bias = A*Impartiality + (1 – A)*crowd_biases. Impartiality là sự công tâm, vô tư. Cao hơn nữa có thể dùng Equanimity, tâm Xả, https://en.wikipedia.org/wiki/Equanimity. Bias là sự thiên vị.
[8] Birds of a feather flock together hay Like seeks like.